“The Shining” (1980) | Bir ABD Eleştirisi Olarak

bir yönüyle, "The Shining" (1980)
Dedim ki, «Madem Stanley Kubrick The Shining nam filmine Dies Irae ezgileriyle açılış yapmayı münasip görmüş, o halde neden ben de aynı yolu izlemiyor, yazımı, filmdekine değil de, Gregoryen kilise korosu tarafından icra edilen Dies Irae‘ye giden bir link sunarak açmıyorum?» Evet, tam olarak böyle dedim ve kendimi şu soruya bir cevap bulmak durumunda hissettim: «Tamam da, pekii ya Kubrick filmini neden Dies Irae ile açma ihtiyacı duydu? Yani, neden Dies Irae

Soruya cevap verebilmek için zamanda bir yolculuk yapmamız ve geçmişe, daha geçmişe, çok daha geçmişe, ta altıncı yüzyıla dönmemiz gerekiyor. Zaman makinesi için bile bir hayli uzun sürecek olan bu yolculuk sırasında kendimizi İncil okuyarak oyalamayı düşünebiliriz, ki, düşünmeliyiz de; zira Dies Irae‘yi yaratanlar ile canlı tutanlara ihtiyaç duydukları ilhamı, bilgiyi ve motivasyonu veren, İncil‘den, Sefanya Kitabı‘nın ilk babının Dies Irae‘yi, yani gazap/kıyamet gününü konu alan on dördüncü ayetinden başkası değil:

«Gazap günü o gün!
Acı ve sıkıntı,
Yıkım ve felaket günü!
Zifiri karanlık bir gün olacak o gün,
Bulutlu, koyu karanlık bir gün!»

Stanley-Kubrickİsmini de aynı ayetin Latince versiyonundan alan Dies Irae‘yi bir ilahi formunda belgeleyen ilk el yazması ise on üçüncü yüzyıla tarihli. Yani, 1980 yılında yayınlanan The Shining‘i açan bu kadim ezginin yaklaşık sekiz yüzyıllık bir geçmişi var. Bu devasa tarih süreci boyunca Dies Irae‘yi kah bir motif olarak, kah başat bir eser parçası olarak kullananlar arasında ise Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Johannes Brahms, Franz Liszt, Sergey Rahmaninov, Piyotr İlyiç Çaykovski, Krzysztof Penderecki gibi isimler mevcut. Yani, İncil, bir kitap olarak Batı düşüncesini ne denli derinden etkilemiş bir kitap ise, Dies Irae de Batı müziğini o denli etkilemiş bir ilahi. «Yahu tamam, Dies Irae önemli bir eser, onu anladık da, bunun The Shining ile n’alakası var?» diye sorulduğunu duyar gibiyim. Bu sabırsızlık karşısında tavır alıyor, «Çok alakası var!» diyor ve yazıma Sefanya Kitabı‘nın on beşinci ve on altıncı ayetleri ile devam ediyorum:

«O gün, surlu kentlere, köşelerdeki yüksek kulelere karşı
Savaş borularının çalındığı,
Savaş naralarının atıldığı gündür.
«RAB diyor ki, ‹İnsanları öyle bir felakete uğratacağım ki,
Körler gibi, nereye gittiklerini göremeyecekler.
Çünkü bana karşı günah işlediler.
Su gibi akacak kanları,
Bedenleri yerde çürüyecek.›»

Şimdi kelime kelime, tamlama tamlama ilerleyelim: Sefanya, kitabında, “surlu kentler”den, “yüksek kuleler”den bahsediyor. Filmin ana mekanı olan ve hem bir dağın eteğine kurulmuş olması hem de bölgesindeki yegane yapı olması nedeniyle Overlook Hotel’ı “korunaklı oteller” diyerek savaş boruları ve naraları tarafından titretilecek binalar arasına katsam, kimse de çıkıp «Abi sen hayırdır ya?» demez sanırım. Biz Overlook Hotel’ın binalık statüsünü tartışadururken, Sefanya ise “körler gibi nereye gittiklerini bilmeyen günahkarlar”dan, “su gibi akan kanlar”dan ve “yerde çürüyen bedenler”den bahis açarak kıyamet gününü betimlemeye devam ediyor. Eğer filme dair hatıralarınız canlıysa, tamlamaların kendilerine has görsellikleri, The Shining‘in hangi sahneleriyle ilintili olduklarını size bizzat bildirmişlerdir muhtemelen. Ama ben işimi şansa bırakmayacak ve tıpkı overlok makinesini ayağınıza getiren bir overlokçu gibi, görselleri önünüze sereceğim:

  • “Körler gibi nereye gittiklerini bilmeyen günahkarlar”: Labirentte kaybolan ve nereye gitmesi gerektiğine karar veremeyen Jack Torrance:The Shining.mp4_20150112_045131.365
  • “Su gibi akan kanlar”: Asansörün —bize göre— sol kapısının açılmasıyla tüm odayı dolduran bir asansör dolusu kan:The Shining.mp4_20150114_171625.021
  • “Yerde çürüyen bedenler”: Babaları tarafından katledildikten sonra yerde çürümeye bırakılan Grady kardeşler ve banyo küvetindeki çürümüş kadın:The Shining.mp4_20150114_170909.295

Ama sorular bitmiyor. Bu sefer de şu soruya bir yanıt vermemiz gerek: «İyi hoş da, bu Kubrick denen adam, Stephen King‘in suya sabuna dokunmayan romanını ne demeye böylesi bir kıyamet anlatısına çevirmiş?» Bunun yanıtını da yine geçmişte, ama Dies Irae için olduğu denli bir geçmişte değil, Amerika Birleşik Devletleri’nin, daha doğrusu Amerika’nın 1920lere dek olan birkaç yüz yıllık tarihinde arayacağız ve, sizi temin ederim ki, bulacağız.

flapper-1

Jazz Çağı’ndan bir Flapper

Eğer teminatımı kabul ettiyseniz, ben derim ki, işe sondan, yani 1920lerin ABD’sinden başlayalım. 1920’lerin ABD’si, tarih kitaplarından ve F. Scott Fitzgerald‘ın romanlarından öğrendiğim kadarıyla kelimenin tam anlamıyla bir “zevküsefa” ülkesiymiş. İçkinin su gibi aktığı, tütünlerin baca gibi tüttüğü, partilerin yeri göğü inlettiği, dansların döşemeleri çatlattığı, seksin nice yataklar parçaladığı ve paranın «Para» diye anılmadığı bir ülke… “Jazz Age“, yani “Jazz Çağı” adıyla anılan, eşsiz bir ekonomik patlamaya sahne olan ve Wall Street’in 1929 Ekim’inde iflas etmesiyle birlikte son bulan bu on yıllık dönemin ortaya çıkma nedenleri ise Birinci Dünya Savaşı’nda yatıyor pek tabii. Fakat Birinci Dünya Savaşı’na girip de kârlı çıkan ülke olmadığından, 1918’den 1914’e atlayalım ve “acı, sıkıntı, felaket ve yıkım” dolu bu günleri tek nefeste aşıp, oradan aldığımız hızla bir sıçrama daha yapıp kendimizi “Yeni Dünya”nın henüz balta girmemiş yağmur ormanlarında, henüz kürek değmemiş bereketli topraklarında, henüz çöp yüzü görmemiş hayat dolu sularında bulalım. Oradan tarih çarkını ağır ağır çevirelim ve “medeniyet” namına katledilen yerlilerin kanlarına, “medeniyet” uğruna ter dökmeye zorlanmış Afrikalıların terlerine ve “medeniyet” kurma gayesiyle temeli atılan ama iki yüzyıldan daha kısa bir sürede bir “atom bombası” halini alıp Hiroşima’nın, Nagazaki’nin sonu olan ABD’nin neden olduğu acılara bir bir tanık olalım.

Kolonileşmenin ve ABD’nin kanlı tarihini değil tek paragrafta, tek kitapta bile yeterince anlatmak namümkün ama mağlum, burası bir blog ve yazı da bünyesine eklenen her yeni cümle ile heybetine heybet katıyor. O yüzden, kolonileşmenin ve ABD’nin bu tek paragraflık tarihçesini bellekte tutup The Shining‘de bunların izlerini aramaya koyulalım.

Evvela, filmin Dies Irae katkılı açılış sekansı boyunca Kuzey Amerika coğrafyasının farklı manzaraları ile karşı karşıya buluyoruz kendimizi. Burası için “henüz Avrupalılar tarafından keşfedilmemiş bakir Amerika” dersek, dağların sakat bırakılmış yamaçlarında seyreden ve Torrance’ları taşıyan araç için “Avrupalı kolonicilerin gemileri”, bu bakir doğanın ortasına inşa edilmiş Overlook Hotel için ise “ABD” diyebiliriz. Torrance’ların babası, yani Jack, ABD başkanlarınca temsil edilen ABD politikasının gerçek bir minyatürü. Bir baba olarak Jack, oğlunun televizyon ile olan ilişkisini «Eğer bir şey televizyonda söylenmişse, doğrudur» sığlığında ele alan biri. Bir koca olarak Jack, önüne çıkan ilk çıplak kadının dudaklarına yapışacak sadakatsizlikte biri. Ve biraz sonra göreceğimiz gibi, Jack’i, yani sembolik bir ABD başkanını merkezine alan The Shining, “bakir Amerika”-“ABD”-“ABD başkanları” üçgenini tekrar tekrar vurgulayan daha nice sahneler ile dolu:

  • Evvela, ABD’yi sembolize ettiğini düşündüğüm otelin adı, yani “Overlook”, İngilizcede iki temel anlama sahip. Bunlardan ilki olan “tepeden bakmak”, ABD’nin diğer tüm dünya devletlerine tepeden bakan tutumunu yansıtırken filmdeki en somut örneğini, Jack’in labirenti tepeden izlediği sahnede buluyor. İkinci ve daha sık kullanılan “gözden kaçırmak” anlamı ise her şeye hakim olduğunu sanan ABD’nin aslında burnunun ucundakileri bile görmeyi başaramamasını anlatıyor. Bunun en somut örneğini ise, daha önce labirent maketi üzerinde tanrıyı oynayan Jack’in, oğlunu labirentin içinde gözünden kaçırdığı sahnede buluyoruz. Ki bu “gözden kaçırma”, Jack’in sonu oluyor ve Jack labirentin içinde donarak can veriyor (yoksa «geberiyor» mu demeliydim?)The Shining.mp4_20150112_045147.526
  • Dick Hallorann’ın aileye sunduğu son derece geniş “yiyecekler listesi”, ABD’nin hazır gıda tüketimine dayalı beslenme kültürünü yansıtıyor.
  • Otelin —tıpkı ABD gibi— bir Kızılderili mezarlığı üzerine kurulmuş olması, hemen her detayında (halılar, tablolar, vs.) yerli kültürüne ait ögeler taşıyor olması ve asansörünün kan ile dolu olması, yerlilere uygulanan soykırımı yansıtıyor. Buradaki asansör detayı, gerçekten harika bir detay. Hayal edelim: Katlar arasında dolaşan asansör, katliama uğratılmış yerlilerin kanları ile dolup taşan yeraltına iniyor ve yerüstüne her çıkışında, beraberinde oradaki kan deryasından bir parça taşıyor.
  • Ana-oğul kovalamaca oynayan Torrance’ler, aralarında «Loser has to keep America clean», yani «Kaybeden, Amerika’yı temizler» diyerek iddiaya tutuşuyorlar. «Kaybeden, ABD başkanını, yani Jack’i öldürüp Amerika’yı temizler» diyerek de tutuşabilirlerdi bu iddiaya, pekala.
  • Jack Torrance, edebi ve ekonomik başarısızlığının nedenlerini daima eşi Wendy’de arıyor ve onu kendisine hayatı zehir etmekle suçluyor. Jack’in bu tutumu, erkek egemen Amerikan toplumunun kadınlara yönelik genel tutumunu yansıtıyor.
  • Wendy’nin “dırdır”ından bunalan Jack, tam da orta sınıf bir ABDliye yakışır biçimde, soluğu bar taburesinin üzerinde alıyor ve esrarengiz barmen Lloyd’un kendini göstermesinden hemen önce «I’d give anything for a drink, for just a glass of beer», yani «Bir içki için, bir bardak bira için neler vermezdim» diyerek gerçek bir Jazz Çağı insanı olduğunu gösteriyor.
  • Jack, aynı sahnede «White man’s burden», yani «Beyaz adamın yükü» diyerek, Avrupa’dan kalkıp Amerika’ya gelen ve yerlilere olmadık acılar çektiren “beyaz adam”ların «Ama biz tanrının seçilmiş kullarıyız; biz tanrının sözünü taşıyoruz; biz buraya o hayvansıları insan yapmaya geldik» diyerek kan kızılı ellerini temizlemeye çalışmalarına atıfta bulunuyor.
  • 1921 yılında düzenlenen balo, Jazz Çağı’nın olmazsa olmazlarından. Burada gördüğümüz içkiye, sigaraya, dansa, dize inmeyen süslü elbiselere ve serbest cinsel ilişkilere düşkün kadınları niteleyen özel bir kelime bile var: “Flapper“. Jack’in halihazırdaki eşi Wendy’den zerre haz etmemesi de, onun Wendy gibi geleneksel bir kadın ile değil, balodakiler gibi flapper’lar ile birlikte olmak istemesinden kaynaklanıyor.
  • ABD sembolü olarak Overlook’un eski sorumlusu, yani eski başkanı olan Delbert Grady’nin kırmızı tuvalette geçen sahnede yaklaşmakta olan Dick’i «A nigger», yani «Bir zenci» diyerek nitelemesi ise ABD’nin ve dahi Avrupalı kolonicilerin yüzlerce yıllık ırkçılık tarihini özetler cinsten. Yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde git gide şiddetlenen ve tarihteki en kanlı formuna yüzyılın ortalarına doğru ulaşan bu ırkçılığın Jazz Çağı’nda ne durumda olduğunu, Fitzgerald’ın 1925’te yayınladığı ve Jazz Çağı’nı anlattığı başyapıtı the Great Gatsbyde de açıkça görüyoruz. Romanın henüz ilk bölümünde Tom Buchanan, yakın zamanda Goddard diye birinin yazdığı the Rise of the Coloured Empires adında bir kitap okuduğunu ve orada anlatılanlara göre, hakim ırk olan beyaz ırkın tehdit altında olduğunu ve eğer diğer ırklar tarafından yok edilmek istemiyorsa gözünü açması gerektiğini söylüyordu (ki gerçekten de böyle bir kitap ve yazar var ama adları Fitzgerald tarafından hafifçe değiştirilmiş. Irkçılığın sözde bilimsel savunusunu yapan kitabın gerçek adı The Rising Tide of Color: The Threat Against White World-Supremacy iken, yazarının adı ise Lothrop Stoddard).
  • Grady’nin aynı sahnede ailesini katledişinden söz ederken «I corrected them», yani «Onları düzelttim» demesi, aklıma on yedinci yüzyıl Amerika’sını kana değilse de dumana bulayan cadı avlarını ve Virginia Woolf‘un 1925 tarihli Mrs. Dalloway‘inde kullandığı  “proportion” ile “conversion” kavramlarını getiriyor. Woolf, bunlardan “proportion” ile Britanyalıların kendi milletlerinden olan insanları resmi devlet ideolojisine uygun halde bir tekdüzen içinde tutmaya çalışmalarını, “conversion” ile ise başka milletleri kendileri gibi olmaya zorlamalarını anlatıyordu. Tıpkı Britanya gibi ABD de, bugün bile tüm dünyaya aynı yiyecekleri yedirerek, aynı kıyafetleri giydirerek, aynı tv programlarını izleterek, aynı arabaları sürdürterek, bir anlamda kendi “proportion”ı ile “conversion”ını uyguluyor.
  • Filmin en tuhaf sahnelerinden biri olan, belki de en tuhafı olan “oral seks” sahnesinin taşıdığı mesaj ise şu: Buradaki takım elbiseli adam, ABD yöneticilerini, kalçası açık kalacak şekilde bir hayvan kostümü giymiş olan kişi ise “Doğa”yı simgeliyor. Doğanın kalçasının açık olması, onun az evvel ırzına geçildiğini ve şimdiyse ABDli yöneticilerin keyfine göre hareket etmeye zorlandığını gösteriyor.The Shining.mp4_20150112_044114.381
  • Jack’in ölümü, bitkiler kullanılarak hazırlanmış ve bu sebeple akla üzerine karlar yağmış sık bir ormanı andıran labirentte vuku buluyor. Kubrick, bu yolla, «Doğanın katili ABDli yöneticilerin katli de yine Doğa tarafından gerçekleştirilecek» demeye çalışıyor (ve bunu, iklim dengesinin geri dönülemez noktaya geldiği gerçeğini göz önünde bulundurursak, sadece ABD için değil, dünyanın tüm ülkeleri için de pekala başarıyor).
  • BaphometFilmin kapanışını yapan ve Jack’i 1921 yılında, yani Jazz Çağı’nda düzenlenen bir balonun başkişisi olarak yansıtan fotoğrafta ise odaklanmamız gereken, Jack’in elleri ile kollarının pozisyonu. Burada Jack’i sağ elini havaya kaldırmış, sol elini ise yere indirmiş bir halde görüyor ve ellerini tam da Jack gibi konumlandırmış vaziyette resmedilen Nasıralı İsa’yı anımsıyoruz. Misal, yazı boyunca müzik sanatı üzerinden anıp durduğum Dies Irae‘nin, resim sanatına yansımasının en güzel örneği kabul edilen ve Hans Memling tarafından on beşinci yüzyılda çizilen Das Jüngste Gericht nam triptik tablo… Bu tabloda İsa’yı, insanların amellerini tartan ve kötüleri solundaki Cehennem’e, iyileri ise sağındaki Cennet’e yollayan Cebrail’in hemen üzerindeki altın bir küreyi çevreleyen bir gökkuşağına oturur vaziyette görüyoruz. İsa ile Jack’in elleri arasındaki bu konum benzerliği, «Ne yani, Kubrick, Jack ile İsa arasında paralellik mi kurmaya çalışmış?» gibi bir soru ortaya atmamıza neden olabilir ama hayır, İsa, ellerini bu şekilde konumlandırır vaziyette resmedilen yegane figür değil. Tıpkı Hristiyanlığın sembolü İsa gibi, aslında Tapınak Şövalyeleri ile ilgili olsa da günümüzde Satanizmin sembolü olarak anılan Baphomet de sağ eli göğü, sol eli yeri işaret eder biçimde resmediliyor.

Ve evet, Kubrick, ABD’yi temsil eden Overlook Hotel’da verilen bir partiye liderlik eden, ABD başkanlarının sembolü Jack Torrance ile kötülüğün lideri Baphomet arasında bir paralellik kuruyor ve Dies Irae ile, mahşer gününden bahis açan bir ilahi ile açtığı The Shining nam filmini bir “kolonileşme ve ABD eleştirisi” olarak inşa edip «Siz, ABD yöneticileri, birer şeytansınız! İşte, sonunuz, Jack’in sonu gibi olacak!» diyor ve son noktayı da böylece koymuş oluyor.The Shining.mp4_20150112_045242.548

Reklamlar
Bu yazı edebiyat, müzik, sinema içinde yayınlandı ve , , , , , , , , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

4 Responses to “The Shining” (1980) | Bir ABD Eleştirisi Olarak

  1. lobideki adam dedi ki:

    buz dağının ardındaki kısmı mı okudum şimdi ben ? çok güzel bir eleştiri olmuş.

  2. sevgininbiri dedi ki:

    eleştirinizi gercekten çok beğendim, teşekkürler 🙂 fakat aklıma takılan bir nokta da sözü edilen baloda jack’in yanından bir kadın geçiyor ve kadının elbisesinin arkasında kırmızı renkte bir el izi görüyoruz buna gerçekten bir anlam veremedim siz ne dersiniz?

    • Efrim del Keenan dedi ki:

      Bana kalırsa mühim olan söz konusu desenin (http://i.imgur.com/Qo72poe.jpg) ne olduğundan ziyade nerede olduğudur. Bu desen kimilerince ele, kimilerince kraliyet tacına, kimilerince de kadın üreme organının şablonuna benzetiliyor. Fakat aynı zamanda elbisenin kalça bölgesinde olmasıyla da akıllara ayı kostümünü getiriyor. Her iki imgeyi birleştirdiğimiz zaman düşünebiliriz ki, bu desen, Jazz Çağı’nın sözde özgür kadınlarının ABD’li yöneticiler tarafından lekelenmiş onurlarının bir sembolüdür.

  3. Geri bildirim: “The Babadook” (2014) | Geçmişin Hayaletleri | bir yönüylë,

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s